İslam'da Ahlakın Tanımı: Kategorilerini ve Faziletlerini İncelemek

İslami İrşad - Bilim ve teknolojideki ilerlemeler, insanların yaşam tarzlarında ve zihniyetlerinde çeşitli açılardan önemli değişikliklere yol açmıştır.

Bu değişimler bir yandan kolaylık getirirken diğer yandan da kaygıya neden olmaktadır. 

Dışa açılan ve dışarıdan bazı değerleri özümseyen bir toplumla birlikte, hayatın gereklerini yerine getirmenin kolaylığı ve dış etkenler sonucu toplumda var olan ahlaki değerler düzeninin kaymasından kaynaklanan kaygı.

Bu durum kimliğini kaybedecek bir Müslüman olarak ahlaki düzenin hasar görmesine veya ahlaki bunalıma neden olabilir ve birilerinin hayatını ortadan kaldırmak için yolsuzluk, hile, adam kayırma, cinsel taciz, hırsızlık gibi övgüye değer olmayan eylemlere düşebilir.

Ahlak, her Müslüman'ın hem kişisel hem de toplumsal yaşamı için çok önemlidir. Çünkü ahlak sayesinde kişi kişiliğini mükemmelleştirebilir. 

Bu nedenle, İslami öğretinin her yönü asil ahlakın (kerimah) geliştirilmesi ve oluşturulmasına yöneliktir.

{getToc} $title={Table of Contents} $count={Boolean} $expanded={Boolean}

Ahlakın Tanımı

İslam'da Ahlakın Tanımı: Kategorilerini ve Faziletlerini İncelemek
İslam'da Ahlakın Tanımı: Kategorilerini ve Faziletlerini İncelemek

Ahlakın manasını iyice anlamak için yapılması gereken iki olay vardır. Birincisi dil açısından (etimoloji), ikincisi ise terimler açısından (terminoloji).

Dil açısından ahlak kelimesi Arapça'dan Türkçe'ye geçmiştir. Arapça ahlak kelimesi الخُلْقُ cemi' kelimesidir ve anlamı şudur:

Tabiat, insanlarda irade edilmeden (iradesiz) veya çaba gösterilmeden (gayretsiz) oluşan bir özelliktir.

Töre, insanda eğitim yoluyla, yani arzuya dayalı olarak aranan (çalışılan) bir özelliktir.

Karakter, tabiat haline gelen şeyleri ve alışılmış alışkanlıklar haline gelmeleri için çaba sarf edilen şeyleri kapsar.

Kısacası, ahlak kelimesi nezaket ve din (karakter) anlamına gelir. 

Dolayısıyla, ahlakın tanımı, bir düşünce, düşünme veya araştırma sürecinden geçmeden, nefsin eylemleri kolayca yapma dürtüsünden kaynaklanan, alışkanlık haline gelen bir eğitim sürecinden başlayarak, kasıtlı olarak gerçekleştirilen insan davranışı olarak yorumlanabilir. 

Açık olmak gerekirse, ahlak ile ahlak bilimi arasında bir fark vardır.

Aralarındaki fark nedir?

Ahlak, kendiliğinden ortaya çıkan dürtülerden kaynaklanan kasıtlı insan davranışlarıyla ilgilidir.

Ahlak bilimi, İslam hukukunun rehberliğine uygun olarak iyiliğin nasıl yapılacağı ve kötülükten nasıl kaçınılacağı konusunda çalışmalar yapan ve rehberlik sağlayan bir bilimdir.

Ahlak, Allah'ın buyurduğu gibi, insanın iyi veya kötü eylemlerinin belirlenmesini Kur'an'ın öğretilerinin ölçütü ile kullanır:

يٰٓاَهْلَ الْكِتٰبِ قَدْ جَاۤءَكُمْ رَسُوْلُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيْرًا مِّمَّا كُنْتُمْ تُخْفُوْنَ مِنَ الْكِتٰبِ وَيَعْفُوْا عَنْ كَثِيْرٍە قَدْ جَاۤءَكُمْ مِّنَ اللّٰهِ نُوْرٌ وَّكِتٰبٌ مُّبِيْنٌۙ

"Ey Ehl-i kitap! Tevrat ve İncil’de olup da gizlediğiniz pek çok şeyi size açıklayan, pek çoğunu da yüzünüze vurmayan Peygamberimiz geldi. Gerçekten size Allah’tan bir nûr ve gerçeği açıkça gösteren bir kitap geldi." (Maide Suresi, 15)

Ahlak Sınıfları

Ahlakın kendisi de övgüye değer ahlak veya ahlâkul kerime ve aşağılık ahlak veya ahlâkuk mazmume olmak üzere iki gruba ayrılır.

1. Övgüye Değer Ahlak

Bir Müslümanın sahip olması gereken övgüye değer ahlaklar arasında nezaket, sabır, dürüstlük, tevazu, nazik ve kibar konuşma, azim, fedakârlık, adalet, hikmet, tevekkül vb. yer alır. 

Övgüye değer ahlaka sahip bir kişi genellikle başkalarına karşı tutumunu ve konuşmasını her zaman koruyacak ve Allah Teâlâ tarafından izlendiğini hissedecektir.

2. Aşağılık Ahlak

Aşağılık ahlak, hem kendilerine hem de başkalarına zarar verebilecekleri için Müslümanlar tarafından kaçınılması gereken ahlaktır. 

Yalan, haset, kin, ucub, iftira, kibir, açgözlülük, küstahlık, hased, zulüm, gıybet, riya ve benzerleri aşağılık ahlak örnekleridir. 

Aşağılık ahlaktan Allah Teâlâ nefret eder ve bu ahlaka sahip olan insanların toplum tarafından sevilmemesi alışılmadık bir durum değildir.

İslam'da Ahlakın Faziletleri

Daha önce ahlakın tanımından bahsetmiştik ve Müslümanlar olarak ahlakın İslam'da yüksek bir konuma sahip olduğunu biliyoruz. 

Övgüye değer ahlaka sahip olmanın erdemlerinden bazıları şunlardır

  • Ahiretteki terazi ağırdır

Hadiste, övgüye değer ahlaka sahip olan bir kişinin, daha sonra tüm insan amellerinin tartılacağı son gün veya kıyamet gününde ağır terazilere sahip olacağından bahsedilmektedir, 

Hazreti Muhammed s.a.v tarafından aşağıdaki şekilde ifade edildiği gibi

Kıyamet gününün terazisinde güzel ahlaktan daha ağır gelen bir şey yoktur ve güzel ahlak sahibi olan kimse, oruç tutan ve namaz kılan kimsenin derecesine ulaşabilir. (Tirmizi rivayet etmiştir)

  • Resul tarafından seviliyor

Resûlullah, yeryüzünde insan ahlakını mükemmelleştirmekten başka bir şey için gönderilmemiştir. 

Ve tabii ki Hazreti Muhammed.in kendisi de güzel ahlaklı insanları severdi. Cabir radıyallahu anh'den; Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

"Şüphesiz ki sizin en sevimliniz ve kıyamet günü bana en yakın olanınız, ahlakı en güzel olanınızdır ve sizin en nefret edileniniz ve kıyamet günü benden en uzak olanınız da geveze, sözünde kibirli ve küstah olanınızdır." (Tirmizi rivayet etmiştir; Sahih)

  • Yüksek bir statüye sahip olmak

Bir hadiste, asil ahlak ve görgü sahibi bir kişinin ahirette yüksek bir konuma sahip olduğundan bahsedilir. 

Hazreti Muhammed şöyle buyurmuştur

"Cehaletten daha kötü bir sefalet ve aklın mükemmelliğinden daha faydalı bir hazine (zenginlik) yoktur. Hiçbir yalnızlık, kibirden daha münzevi ve hiçbir yardım, tefekkürden daha sağlam değildir. Aklın hiçbir mükemmelliği (iyi ve kapsamlı) planlamadan daha büyük değildir ve hiçbir makam asil karakterden daha yüksek değildir. Kendini korumaktan (izzet ve şerefini muhafaza etmekten) daha iyi bir harp yoktur ve tefekkürden (düşünmekten) daha etkileyici bir ibadet yoktur ve utangaçlık ve sabırdan daha mükemmel bir iman yoktur." (İbn Mace ve Taberânî rivayet etmiştir)

  • Cennette garantili bir ev

Asil bir karaktere sahip olmak bir Müslüman için çok önemlidir ve asil bir karaktere sahip olmanın fazileti çok büyüktür. 

Bir hadiste, Resulullah'ın, asil bir karaktere sahip olan birine cennette bir ev garanti ettiğinden bahsedilir. 

Ebu Umame radıyallahu anh'dan; Rasulullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:

Haklı bile olsa tartışmayı terk eden için cennetin kenarında bir ev, şaka bile olsa yalan söylemeyen için cennetin ortasında bir ev ve karakteri asil olan için cennetin üstünde bir ev garanti ediyorum. (Ebu Davud rivayet etmiştir)

Böylece bilinebilecek ahlaki değerlerin açıklaması. Umarım faydalı olur.

Daha yeni Daha eski